کد مطلب : ‌10839
دربارۀ مقوله‌ای به اسم «انرژی» که چرخ صنعت بدون آن نمی‌چرخد

سهم انرژی در بشقابِ صنعت

تولید هر شمش مس یا فولاد نیاز به استفاده از انواع انرژی‌ها دارد که بدون‌شان تولید ممکن نیست. اما وضعیت مصرف و بهره‌وری انرژی در صنایع کشورمان چگونه است؟ نشریه «عصر مس» در گزارشی تلاش کرده پاسخ این سؤال را بدهد و بگوید شرکت مس در این زمینه چه کرده.

وقتی از انرژی سخن به میان می‌آید، میزان مصرف و بهره‌وری انرژی رایج‌ترین کلماتی هستند که مورد استفاده قرار می‌گیرند. هرچقدر میزان این دو شاخص هم بالاتر باشد، قضاوت بدتری منتظر مصرف‌کنندۀ انرژی خواهد بود. با این حال، معنای دقیق این دو شاخص و شاخص‌های دیگر در حوزۀ انرژی چیست؟ وضعیت این دو شاخص در صنایع کشورمان چگونه است و صنعت مس به‌عنوان یکی از صنایع اثرگذار در توسعۀ کشور چگونه این شاخص‌ها را مدیریت می‌کند؟ در جست‌وجوی پاسخ این سوالات، ترازنامۀ انرژی کشورمان را که هرسال از سوی وزارت نیرو منتشر می‌شود، ورق زده‌ایم. آخرین نسخۀ منتشرشده از این ترازنامه، مربوط به سال 1393 است. آمار این ترازنامه نشان می‌دهد بخش‌های مختلف کشاورزی، خانگی، عمومی و تجاری، حمل‌ونقل و صنعت، انرژی زیادی می‌خورند. در این میان، اگرچه میزان این انرژی در بشقاب صنعت کمتر است اما مقایسۀ این میزان در طول زمان و با کشورهای دیگر، نتایج درخشانی در بر ندارد.

کشاورزی در صدر
سرانۀ مصرف انرژی در جوامع پیشرفته و توسعه‌یافته، به‌دلیل درآمد سرانۀ بالا و امکان برخورداری از دستگاه‌ها و تجهیزات متنوع انرژی‌بر، بیشتر است اما به همان میزان شاخص بهره‌وری نیز عدد بالاتری را نشان می‌دهد. براساس ترازنامۀ انرژی ایران، سرانۀ مصرف نهایی انرژی کشور در بخش‌های کشاورزی، خانگی، عمومی و تجاری، حمل‌ونقل و صنعت، به ترتیب 3.1، 1.8، 1.5 و 1.4 برابر متوسط جهانی است. بنابراین، به‌رغم تصور عمومی‌ای که دربارۀ صنایع و میزان بالای مصرف انرژی در آن‌ها وجود دارد، در ایران این بخش کشاورزی است که بیشترین سرانۀ مصرف نهایی انرژی را دارد. مقایسۀ سرانۀ مصرف نهایی انرژی ایران، به تفکیک حامل‌های انرژی با مقیاس جهانی نشان می‌دهد که سرانۀ مصرف نهایی گاز طبیعی 5.6 و نفت خام و فرآورده‌های نفتی 1.6 برابر متوسط مصرف سرانۀ جهانی است. این امر، از بهره‌وری پایین در بهره‌برداری، مصرف بالای انرژی و همچنین استفاده از کالاها و خدمات انرژی‌بر ناشی می‌شود. کل مصرف سرانه در کشورهایی نظیر ترکیه، هند، چین، پاکستان، آفریقا، ونزوئلا، کشورهای آسیایی که در سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی عضو نیستند (بدون چین) و منطقۀ خاورمیانه، از ایران پایین‌تر است. البته سرانۀ مصرف نهایی سایر حامل‌ها از متوسط جهانی کمتر است. براساس اطلاعات ترازنامۀ انرژی ایران در سال 1393، سرانۀ مصرف نهایی انرژی ایران در سال‌های 90، 91، 92 و 93 به ترتیب 14، 11، 13.93، 14.34 و 14.56 بشکه معادل نفت خام بوده است. در سال 1393، شاخص سرانۀ مصرف نهایی انرژی نسبت به سال قبل از آن، روند صعودی به میزان 1.5 درصد داشته است. در نمودار یک، میزان مصرف انرژی در بخش‌های مختلف را می‌بینید. در نمودار دو نیز مصرف انرژی کشورهای مختلف به تفکیک بخش‌ها آمده است. همان‌طور که از این نمودارها مشخص است کشورهای توسعه‌یافته سهم بیشتری در مصرف انرژی در بخش صنعت دارند.

شاخص‌ها چه می‌گویند؟

با این حال، تنها شاخص سرانۀ مصرف، شاخصی اثرگذار در حوزۀ انرژی نیست. شاخص‌های دیگری که مهم‌ترین آن‌ها شدت انرژی، ضریب انرژی و بهره‌وری انرژی است برای تشخیص عملکرد یک کشور یا سازمان در حوزۀ انرژی مورد توجه قرار می‌گیرند. شدت انرژی، شاخصی برای تعیین کارآیی انرژی در سطح اقتصاد ملی هر کشور است که از تقسیم مصرف نهایی انرژی (یا عرضۀ انرژی اولیه) بر تولید ناخالص داخلی محاسبه می‌شود و نشان می‌دهد که برای تولید مقدار معینی از کالاها و خدمات (برحسب واحد پول) چه مقدار انرژی به‌کار رفته است. با مقایسۀ این شاخص در سال‌های مختلف و میان کشورهای مختلف، می‌توان روند استفاده از منابع انرژی در فرآیند تولید ملی کشورها را ارزیابی کرد. ایران از لحاظ مصرف انرژی به‌منظور تولید کالاها و خدمات وضعیت مطلوبی ندارد و جزو کشورهای با شدت انرژی بسیار بالا محسوب می‌شود. بر این اساس، شدت مصرف نهایی انرژی در کشور نه‌تنها در مقایسه با کشورهای نفت‌خیز بسیار بالاتر است، بلکه از برخی مناطق نظیر خاورمیانه نیز بیشتر است. در سال 2013، در سطح جهان به‌طور متوسط برای تولید یک میلیون دلار ارزش افزوده حدود 98 تن معادل نفت خام، انرژی مصرف شده است. درحالی‌که این رقم در ایران بیش از 1.4 برابر مقدار متوسط جهانی است. اطلاعات ترازنامۀ انرژی نشان می‌دهد که شدت انرژی ایران بر مبنای عرضۀ انرژی اولیه و مصرف نهایی انرژی، در طول یک‌‌دهۀ گذشته با نوساناتی همراه بوده است. این شاخص‌ها در سال 1382 به حداقل میزان خود طی 10 سال اخیر رسیده‌اند؛ سپس روند افزایشی این شاخص‌ها تا سال 1388 ادامه داشته است؛ اما در سال‌های 1389 و 1390 این شاخص روند نزولی داشته و از سال 1391 روند صعودی یافته است. در سال 1393، شدت انرژی بر مبنای عرضۀ انرژی اولیه و مصرف نهایی انرژی به ترتیب 0.89 و 0.57 بشکه معادل نفت خام به میلیون ریال بوده که نسبت به سال قبل از آن، به ترتیب 4.8 و 2.1 درصد افزایش داشته است.
برای بررسی رابطۀ بین مصرف انرژی و تولید، می‌توان از شاخص ضریب انرژی نیز استفاده کرد. ضریب انرژی از تقسیم نرخ رشد مصرف نهایی انرژی به نرخ رشد تولید ناخالص داخلی به‌دست می‌آید. ضریب انرژی ایران در سال‌های 1358-1369 به‌دلیل شرایط ویژۀ حاکم بر کشور، به‌خصوص جنگ تحمیلی، روند رشد تولید ناخالص داخلی و هم‌گام با آن، رشد مصرف نهایی انرژی، دستخوش تحولات زیادی بوده است. در دورۀ 1382-1372 ضریب انرژی به عدد 1.37 و در دورۀ 1383-1393 دوباره ضریب انرژی افزایش یافته و به عدد 1.60 رسیده است. به عبارت دیگر، در این دوره تقریباً رشد مصرف نهایی انرژی، بیش از رشد تولید ناخالص داخلی بوده است.
اما در این میان، شاخص بهره‌وری نسبت به سایر شاخص‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. شاخص بهره‌وری انرژی، میزان خروجی کالاها و خدمات تولیدی را در مقایسه با ورودی‌ها اندازه‌گیری می‌کند. با استفاده از این شاخص می‌توان اهداف و سیاست‌های عمومی تقاضا و بهره‌وری انرژی و همچنین رابطۀ بین تقاضای انرژی و رشد اقتصادی را تحلیل کرد. بهبود شاخص بهره‌وری انرژی می‌تواند از راه کاهش ورودی‌های انرژی مورد نیاز برای تولید مقدار مشخصی از خدمات انرژی یا از طریق افزایش مقدار یا کیفیت فعالیت‌های خروجی اقتصادی به‌دست آید. شاخص بهره‌وری انرژی، از تقسیم ارزش تولیدات به مقدار انرژی مصرفی به‌دست می‌آید. در دهۀ اخیر، شاخص بهره‌وری انرژی در کشور از تغییرات قابل ملاحظه‌ای برخوردار نبوده است. این شاخص در سال 1393 نسبت به سال قبل از آن با 2.1 درصد کاهش، از 1787.5 به 1750.5 هزار ریال به‌ازای هر بشکه معادل نفت خام رسیده است. بهره‌وری انرژی رابطۀ مستقیمی با بهای انرژی دارد، به‌طوری‌که با افزایش بهای حامل‌های انرژی، بهره‌وری انرژی نیز افزایش می‌یابد. در نمودار سه، بهره‌وری در حوزۀ انرژی در کشور را طی سال‌های مختلف می‌بینید.

مس و انرژی
شرکت ملی صنایع مس ایران برای افزایش بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف انرژی خود، سه‌سال است که «کمیتۀ عالی انرژی» را تشکیل داده. از اقدامات مهمی که پس از تشکیل این کمیته در مجتمع مس سرچشمه انجام گرفت، پیاده‌سازی «سیستم جامع مدیریت انرژی» بود که سیستمی برای پایش همۀ انواع انرژی و مصرف آن‌ها بود و زمینه‌ای را برای بالابردن بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف ایجاد می‌کرد. اگر فایل پیوست را دانلود کنید می‌توانید یکی از خروجی‌های این سیستم که مصرف انرژی را در بخش‌های مختلف در مس منطقۀ کرمان در دوماهۀ اول امسال با دوماهۀ اول سال گذشته مقایسه کرده است، مشاهده کنید. درنتیجۀ این تلاش‌ها، مس منطقۀ کرمان موفق به کسب گرید B+ در چهارمین دورۀ جایزۀ مدیریت انرژی از بنیاد جهانی انرژی در سال 1395 شد. مس منطقۀ کرمان اولین و تنها دارندۀ این گرید در بین شرکت‌های صنعتی و معدنی کشور است.
«مهدی جاودانی»، مدیر طراحی و بهره‌وری انرژی مس منطقۀ کرمان دربارۀ این موفقیت می‌گوید: «این موفقیت را باید درنتیجۀ استقرار سیستم مدیریت انرژی دانست که از سال گذشته در مس منطقۀ کرمان شروع شد. در سال گذشته همچنین به‌منظور پایش مصرف انرژی، بیش از 90 شاخص تعیین و براساس آن‌ها پایش مستمر و روزانۀ عملکرد انرژی واحدهای تولیدی مختلف آغاز شد.» او ادامه می‌دهد: «همچنین، ما 43 کارگروه انرژی در واحدهای مختلف مس منطقۀ کرمان تشکیل دادیم و بیش از 200 نفر از اعضای آن‌ها را مطابق با استاندارد مدیریت انرژی آموزش دادیم. سپس مصرف‌کنندگان بارز انرژی در مجتمع را تعیین کردیم و کارگروه‌ها را بر پایش مصرف آن‌ها متمرکز کردیم. این کار تاثیر عمده‌ای در بهره‌وری انرژی داشت. با این حال، یکی از اقدامات مهم برای بهینه‌سازی مصرف انرژی، یکسان‌سازی مصرف حامل‌های انرژی و آب برای مقایسۀ دقیق‌تر نرخ مصرف آن‌ها در منطقه بود که این مهم نیز سال گذشته انجام گرفت.» به گفتۀ جاودانی، برای تسری فرهنگ بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف انرژی، ده‌ها جلسۀ آموزشی، فنی و تحلیلی برای بررسی مصرف و کنترل عملیات و نگه‌داری و تعمیرات در واحدهای تولیدی مجتمع مس سرچشمه و همچنین در مدارس شهر سرچشمه برگزار شده است.
مدیر طراحی و بهره‌وری انرژی مس منطقۀ کرمان همچنین می‌گوید: «در زمینۀ بهینه‌سازی مصرف انرژی، هنوز به جایگاه مطلوب مورد نظرمان نرسیده‌ایم» و تاکید می‌کند: «هدف ما در مس منطقۀ کرمان، تکمیل روند استقرار سیستم مدیریت انرژی برای دریافت گواهی‌نامۀ ISO 50001 است. امسال همچنین در پنجمین جایزۀ مدیریت انرژی ایران شرکت می‌کنیم و دستاوردهای خود را در این زمینه ارائه خواهیم داد.»
استاندارد ISO 50001 یکی از استانداردهای بین‌المللی در زمینۀ مدیریت انرژی است که هدف آن این است که یک سازمان را قادر به پیروی از یک رویکرد سیستماتیک در دست‌یابی به بهبود مستمر عملکرد انرژی شامل بهره‌وری، استفاده و مصرف انرژی کند. به گفتۀ جاودانی، برای دست‌یابی به هدف دریافت گواهی‌نامۀ ISO 50001 برنامه‌های چندی برای سال 1396 تدوین شده است که از آن‌جمله می‌توان به تکمیل فاز مدیریت داده از نرم‌افزار جامع سیستم مدیریت انرژی که در حال برنامه‌نویسی است، تکمیل و تسری نرم‌افزار تحلیل اطلاعات و تعیین شاخص‌ها و خطوط مبنای انرژی به حوزۀ سرچشمه و -در صورت امکان- منطقۀ کرمان و راه‌اندازی نظام پیشنهادهای انرژی در مس منطقۀ کرمان اشاره کرد.

نام‌ :
ایمیل :
نمایش داده نمی‌شود
متن :
 
عضویت در خبرنامه
نام‌ و نام‌خانوادگی:
ایمیل :
مس پرستلگرام
به نظر شما سایت عصر‌مس‌آنلاین بهتر است بیشتر به چه مطالبی بپردازد؟