کد مطلب : ‌10905
نگاهی به مفهوم تاب‌آوری در ادبیات جهانی

یک واکسیناسیون اثربخش

تاب‌آوری به توانایی برای بازیابی بعد از وقوع فاجعه، بازگشت و تحمل تنش و... ترجمه شده است. تاب‌آوری در حوزۀ اقتصادی و نهادی بیش از دیگر حوزه‌ها مورد توجه قرار گرفته که دلیل آن بحران‌های اقتصادی و سازمانی است که در 10 سال گذشته رخ داده است.

در لغت‌نامه وبستر تاب‌آوری، (Resilience)، به توانایی برای بازیابی بعد از وقوع فاجعه، بازگشت و تحمل تنش، قابلیت ارتجاع، کش‌سانی و بازگشت‌پذیری ترجمه شده است. این کلمه در علوم بوم‌شناسی، اجتماعی، اقتصادی و... ادغام چندین مفهوم است که در علم بوم‌شناسی، توانایی سیستم برای جذب تغییرات است، در علوم پایه، توانایی ذخیرۀ انرژی، فشار و قابلیت ارتجاعی است، در رفتار سازمانی، مواجهه با آسیب‌پذیری‌ها و محدودیت‌ها است، در حوزۀ اجتماعی، توانایی انطباق با آشفتگی‌هاست و از میان تمام این حوزه‌های گفته‌شده، تاب‌آوری در حوزۀ اقتصادی و نهادی بیش از دیگر حوزه‌ها مورد توجه قرار گرفته است که دلیل این موضوع، بحران‌های اقتصادی و سازمانی است که در 10 سال گذشته برای اقتصاد‌ها و سازمان‌های بزرگ جهانی رخ داده است.

تاب‌آوری اقتصادی
کلمۀ Economy Resilience، برای توصیف مفهوم تا‌ب‌آوری اقتصادی به‌کار می‌رود. این مفهوم از واژۀ دیگری با عنوان «اقتصاد تاب‌آور» نشأت گرفته که از دهۀ 70 میلادی به‌خصوص در مجامع علمی اروپای غربی مورد بحث قرار گرفته بود. اقتصاد تا‌ب‌آور، به اقتصادی گفته می‌شود که در معنای عام، ظرفیت احیای خود پس از «شوک» را داشته باشد. شوک‌های از این دست، می‌تواند از منابع مختلف بیرونی ناشی شده باشد؛ از شوک بحران‌های اقتصادی گرفته تا بحران‌های تروریستی، محیط‌زیستی و فجایع طبیعی و مهم‌ترین عامل در تولید و عملیاتی کردن این مفهوم، در مدیریت رشد اقتصادی دهۀ 90 میلادی و پس از بحران اقتصادی 2000 و 2008 بود که این اتفاق، خلأ بزرگی در تفکر سیستمی و مدیریتی ایجاد کرد.

همیشه در خطر
بحران اقتصادی 2008 آمریکا، پس از آن رخ داد که جهان و به‌خصوص ایالات متحده، یک دورۀ شکوفایی اقتصادی را پشت سر گذاشت و رشد اقتصادی بالا و رفاه نسبی عمومی، کار را به‌ جایی رساند که مردم در خود توانایی بالایی برای بازپرداخت بدهی‌های وام‌های کلان و طولانی‌مدت می‌دیدند و همین امر باعث می‌شد بیش‌تر و بیش‌تر مقروض شوند، اما بحران اقتصادی، تمام آن‌چه پیش از آن به‌عنوان پیش‌فرض دنیایی پایدار بود را برهم ریخت. در دنیای جدید پس از بحران، همه‌چیز موقتی بود و هر لحظه امکان فروریختن هر آن‌چه داشتید، وجود داشت؛ دیگر نهادهای ناظر جهانی کاری از دست‌شان برنمی‌آمد و شما باید خودتان را آن‌قدر قوی می‌کردید که در صورت وقوع مخاطره‌ایی محتمل، آماده مقابله باشید.
به زبان ساده‌تر، دیگر نمی‌توان تنها از طریق مدیریت ریسک که در آن بر تهدیدات شناخته تمرکز شده، سازمان‌ها را مدیریت کرد؛ بلکه باید رویکردی چندلایه شامل برنامه‌ریزی سیستم‌ها، مدیریت ریسک و ایجاد تاب‌آوری اتخاذ کرد. به گفتۀ «پاتریک هلم» (Patrick Helm)، نظریه‌پرداز ریسک و تاب‌آوری اقتصادی و نویسندۀ کتاب Risk and resilience: strategies for security: «تاب آوری، مبنای بهتری از مدیریت ریسک و برنامه‌ریزی در شرایط نامطمئن است.»

مخاطرات و تغییرات
در ادبیات تاب‌آوری، کلمۀ «مخاطره» یا «شوک» جایگاه محوری دارد؛ شوک، رخدادی بیرون از سازمان است که غیرقابل کنترل و عمومأ غیرقابل پیش‌بینی است. شوک می‌تواند فاجعۀ طبیعی، محیط‌زیستی (مانند فاجعۀ بوپال هند)، تروریستی (حملات تروریستی 11 سپتامبر)، بحران اقتصادی (بحران اقتصادی دهۀ 30 میلادی) یا حتی تصمیمات سیاسی کلان (جنگ جهانی یا اشغال سرزمین) باشد؛ بنابراین، سازمان‌ها، نهادها و جوامع با طیف وسیعی از رخدادها مواجه‌اند که پیش‌بینی‌پذیر نیست و عملأ ممکن است دانشی هم دربارۀ آن نداشته باشند؛ با این حساب، مخاطرات واجد دو ویژگی عمومی هستند که سازمان‌ها براساس آن با چهار وضعیت متفاوت برای به‌کارگیری مدیریت تاب‌آوری در مقابل آن‌ها روبه‌رو هستند.
1. میزان پیش‌بینی‌پذیری مخاطره
2. میزان دانش نسبت به مخاطره
اگر میزان دانش از شوک و مخاطرۀ آینده و امکان پیش‌بینی‌ زمان وقوع آن، بالا باشد، استفاده از راهبردهای پیش‌گیرانه و هدفمند توصیه می‌شود، اما هرچه از میزان دانش و پیش‌بینی وقوع مخاطره کم‌تر شود، به رویکردهای بهره‌گیری از تاب‌آوری نزدیک می‌شویم؛ در حقیقت، تاب‌آوری برای زمان‌هایی است که دستان‌تان خالی است و افق تیره و تار است.
پس از بحران سال 2008، مفهوم تاب‌آوری جدی‌تر گرفته شد و این‌بار با رویکردی نوین، مورد توجه قرار گرفت. پیش‌فرض مفهوم جدید تاب‌آوری این بود که جلوی وقوع بحران‌ها را نمی‌توان گرفت؛ بلکه باید پس از وقوع بحران، سیستم بتواند به وضعیت و ثبات گذشته بازگردد و خود را ترمیم کند که با این پیش فرض، در هنگام بروز شوک، برای سازمان‌ها و نهادهای اقتصادی سه موقعیت متصور است:
1. سیستم اقتصادی بدون مشکل به راه خود ادامه دهد و رشد را ادامه دهد؛ در این صورت، سیستم ما مقاوم است.
2. نرخ رشد کاهش یابد و مسیر رشد به اجبار به تعویق افتد، یا تغییر کند، اما در مدت‌زمان مشخص، اقتصاد دوباره مسیر گذشته را بازیابی کند و خود را در مسیر رشد قرار دهد؛ در این‌صورت اقتصاد تاب‌آور است.
3.  نهاد یا سازمان مورد نظر با اعمال شوک از هم فرو پاشد و عملأ نتواند به مسیر نرخ رشد گذشته بازگردد و با رشد منفی مواجه شود؛ چنین اقتصادی شکننده است.
این مقابله در سه حالت قابل تصور بود؛ اول آن‌که سازمان یا جامعه پس از شوک بتواند به‌وضعیت قبلی بازگردد و شوک را به‌طور کامل دفع کند. در دومین حالت، سازمان شوک را جذب می‌کند، اما تغییر حالتی در ساختارهای کلی خود نمی‌دهد. در حالت سوم، سازمان توانایی جذب شوک را دارد و به اصطلاح تهدید را به یک فرصت تبدیل کند که در این شکل، سازمان دگرگون، متفاوت، انعطاف‌پذیرتر و تغییریافته می‌شود و درواقع کلیت سازمان با توجه به تهدیدات بیرونی تغییر شکل می‌دهد.

نقاط آسیب‌پذیر و روش‌های مقابله
در ادبیات تاب‌آوری، چند کلیدواژه برای مقاوم‌سازی در برابر شوک وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها، تنوع، سازگاری و ارتباطات است و الگوهای مقاوم‌سازی، دفع و سازگاری سیستم‌ها در برابر شوک، اکثرأ براساس این سه کلیدواژه جمع می‌شوند:
1. تنوع در مقاوم‌سازی
برای مقاوم‌سازی سازمان یا نهاد در مقابل شوک، تا حد ممکن باید در آن از سیستم‌های بخش‌‌بخشی (Modularity) به‌جای سیستم‌های یکپارچه بهره‌ برد. با ایجاد بخش‌های جدا، جزیره‌ایی و مدیریت‌های متفاوت، در کل سازمان جلوی اپیدمی شوک گرفته می‌شود؛ چون طبیعتأ شوک بر یک عامل اصلی تأثیرگذار است و اگر اهمیت این عامل اصلی در کل سازمان یکسان نباشد، امکان تسری تخریب و آسیب کم‌تر خواهد شد؛ بنابراین، توصیۀ اول به سازمان، ایجاد مدیریت بخش‌بخشی و متنوع در سازمان است.
2. دفع و سازگاری با استفاده از ارتباطات شبکه‌ایی
پس از وارد شدن آسیب، تنوع در سازمان می‌تواند سه عامل اساسی را فعال کند؛ تنوع راه‌حل‌ها، خودسازمانی (Capacity For self-Organization) و مشارکت فراگیر (Inclusive Participation).
وجود بخش‌های متنوع در سازمان، به معنی دسترسی به راه‌حل‌های متنوع در سازمان‌ها هم هست؛ برای مثال اگر اتکای کشور تمامأ بر بودجۀ نفتی باشد، با قطع نفت، عملأ وارد ورشکستگی خواهیم شد، اما هرچه تنوع راه‌های درآمدی بیش‌تر باشد، امکان در امان ماندن و استفاده از همان روش‌های مقاومت برای مقابله و رفع مشکل، بیش‌تر خواهد بود؛ در حقیقت، تنوع، عامل ایمنی و واکسیناسیون سازمان در ادبیات تاب‌آوری به‌حساب می‌آید. جدا از این مورد، در سازمان‌های پلورالیزه، الگوی هرمی جای خود را به الگوهای مدیریت شبکه‌ایی داده است و در این ساختار مدیریت بخش‌ها از یک‌دیگر جداست و در صورتی که مدیریت ارشد سازمان از کار بیفتد، بقیۀ مدیریت‌ها به کار خود ادامه می‌دهند که به این حالت خودسازمانی می‌گویند؛ یعنی فراتر از دستورالعمل‌های ثابت برای مقابله با شوک، بخشی از استقلال نسبی بهره می‌برند که به آن‌ها اجازه می‌دهد در مواقع حیاتی، مسئولیت کامل سلول خود را به عهده بگیرند و برای مقابله اقدام کنند. این ویژگی در کنار ویژگیِ ارتباطات شبکه‌ایی، امکان سازمان‌دهی سازمانی را در اختیار بخش‌های مستقل قرار می‌دهد.
در ارتباطات شبکه‌ایی، هر بخش به‌عنوان یک گره شناخته می‌شود و هر گره فارغ از این‌که چه جایگاهی در سازمان داشته باشد، بدون واسطه با دیگر بخش‌ها در ارتباط است که این ارتباطات سازمانی در کشورهای جهان سومی چون ایران، معمول نیست و تابوشکنی سازمانی محسوب می‌شود؛ غافل از آن‌که این روش، یکی از تنها راه‌های نجات سازمان در هنگام وارد شدن شوک است.
در ارتباطات شبکه‌ایی، سازوکار ارتباط هر گره با گره دیگر مشخص شده و گره‌ها یا بخش‌ها، ارتباطات در قالب کانال‌های مشخص، برای یک‌دیگر سیگنال‌های نامحدود ارسال می‌کنند؛ به این‌صورت، هم نظم سازمانی دارند، هم الگوی عرضی را جایگزین الگوی هرمی می‌کنند و هم قدرت خود را برای واکنش‌های واحد (یکپارچگی سازمانی) حفظ می‌کنند.

مناطق آسیب و کاربردها
از سال 2008 تا به امروز پس از سه دوره تحلیل و جمع‌آوری دیدگاه‌های نظری، نهاد‌های ملی و بین‌المللی برای اجرای تاب‌آوری در سازمان‌ها، به‌دنبال ارایۀ راه‌کارهای مناسب بودند و از میان تمام موارد، مدیریت منابع طبیعی و تاب‌آوری زیرساخت‌های شهری، نقطۀ کلیدی مبانی عملیاتی و کاربردی تاب‌آوری است.
در مدیریت منابع طبیعی، سه شاخص منطقۀ خطر اصلی وجود دارد؛ تاب‌آوری در مقابل تغییر اقلیم، تاب‌آوری در مقابل حوادث طبیعی و تاب‌آوری در مقابل به خطر افتادن امنیت غذایی که به این موارد، بخش چهارمی هم افزوده می‌شود که ممکن است در هر یک از موارد فوق به‌وجود آید و به‌صورت مستقل هم عمل کند و آن، تاب‌آوری در مقابل کم‌آبی است.

شوک در مدیریت منابع طبیعی
با وجود رویکردهای سبز و مدیریت سبز، با وقوع بلایا و تغییرات اقلیمی، بحران‌ در مدیریت منابع طبیعی هر روز وسعت بیش‌تری می‌گیرد و زمان را برای اجرای مدیریت ریسک در این عرصه کاهش می‌دهد؛ از این‌رو، فضای بزرگی برای شوک به جوامع به‌خصوص جوامع آسیب‌پذیر و فقیر به‌وجود آورده است. عمدۀ تهدیدات در این حوزه، با کم‌آبی و تغییرات اقلیمی به‌قوع می‌پیوند و این دو آن‌چنان به هم گره خورده‌اند که نمی‌توان دو استراتژی متفاوت برای مقابله با آن تعیین کرد. راه‌کارهای کوتاه‌مدت برای مقابله با تهدیدات اقلیمی، طبیعی و کم‌آبی، زمان‌بر و پرهزینه است و کاهش ریسک در آن تا اندازۀ زیادی بی‌معنی است؛ راه‌کاریی که تاکنون در مقالات و متون بین‌المللی برای مقابله با این تهدیدات ارایه شده عبارت‌اند از:
- شناسایی مناطق با ریسک بالا
- خلق روش‌های اندازه‌گیری تاب‌آوری از طریق محاسبۀ زیان حوادث طبیعی
- شناسایی نوآوری‌ها و فن‌آوری‌های بومی مرتبط با نقشۀ مناطق خطر
- شناسایی راه‌کارهای انطباق با محیط در صورت تغییرات اقلیمی گسترده
- ارتقای روش‌های ارتباطی و فن‌آوری‌های ارتباطات شبکه‌ایی
دستورالعمل‌های مقابله در این بخش، به سه بخش شناسایی و افزایش دانش از بحران و تهدیدات و مناطق بروز خطرات، مدیریت منابع با استفاده از فن‌آوری‌های نوین مدیریتی و استفاده از نوآوری‌های بومی برای انطباق‌پذیری با رخدادها تقسیم شده و در حقیقت این روش، براساس همان الگوی حالت‌های ممکن تغییرات سازمانی در مواجه با شوک است. 

تاب‌آوری زیرساخت‌ها
در حوزۀ تاب‌آوری زیرساخت‌ها، شوک‌ها عمدتأ اجتماعی و اقتصادی و با منشأ انسانی است و این تهدیدات با این‌که منشأء انسانی دارند، اما غیرقابل پیش‌بینی‌تر از رخدادهای دیگر به‌نظر می‌رسند و عمق تأثیرگذاری‌شان در کوتاه‌مدت، شدیدتر است؛ به همین دلیل، اقدامات پیش‌گیرانه در آن قابل توجه‌تر از بخش مدیریت منابع طبیعی است. حوزه‌های مورد پژوهش در این حوزه، خلق شهرهای تاب‌آور، ایجاد زیرساخت‌های تاب‌آور، تاب‌آوری در مقابل درگیری، نزاع و جنگ و درنهایت تولید شاخص‌های کاربردی اندازگیری تاب‌آوری است که راه‌کاریی برای مقابله با این تهدیدات ارایه شده که عبارت‌اند از:
- ارتقای دانش زیست‌محیطی، مدیریت مشترک منابع، توسعۀ شبکه‌های اجتماعی
- وارد کردن اطلاعات اقلیمی در برنامه‌ریزی‌های کلان شهری
- برنامه‌ریزی شهری برای پایداری اکولوژی، هم‌بستگی اجتماعی
- روش‌های مداخله با هدف ارتقای تاب‌آوری در شرایط درگیری و اغتشاش
- روش‌های بازیابی معیشت پس از درگیری
- شناسایی پتانسیل مشترک اقتصادی بین طرفینی که احتمال درگیری بین ‌آن‌ها وجود دارد.

الگوهای جهانی
با توجه به مخاطرات و شوک‌های جهانی، از سال  2008 میلادی تلاش‌هایی برای یافتن دستورالعمل واحد آغاز شد؛ تلاش‌هایی که در توافق‌نامه‌های جهانی در قالب کنفرانس‌ها، چارچوب‌ها و اسناد بین‌المللی گنجانده شد و بانک جهانی، مجمع جهانی اقتصاد، گروه 20 و اتحادیۀ اروپا از مهم‌ترین سازمان‌هایی بوده‌اند که برای تحقیقات در مورد تاب‌آوری، بودجه‌های پژوهشی در دستور کار خود قرار دادند. برای مثال در گزارش 2014 توسعۀ جهانی بانک جهانی، گزارش 2014 توسعۀ انسانی سازمان ملل، اجلاس 2013 داووس، سند استراتژی رشد 2010 تا 2020 اتحادیۀ اروپا، گزارش 2013 ریسک جهانی مجمع جهانی اقتصاد و اجلاس 2014 گروه 20 در استرالیا، تاب‌آوری، محور اصلی مباحث بود.
مهم‌ترین دغدغۀ توافق‌ها و اسناد بین‌المللی این بود که کشورهای توافق‌کننده پس از سال 2015، تدابیر لازم برای مقابله با مخاطرات را با استفاده از نهادینه کردن تاب‌آوری در سازمان‌های خود، اجرایی کنند.
•  چارچوب سندای (Sendai)
این توافق‌نامه برای پیش‌گیری از ریسک حوادث طبیعی و کاهش ریسک موجود با اجرای تدابیر لازم ارائه شد. پیشنهاد سند این بود که برای تقویت تاب‌آوری در سطح جهانی و مقابله با حوادث و بلایایی طبیعی، چهار اولویت وجود داشته باشد که عبارت‌اند از:
1. شناخت ریسک حوادث طبیعی
2.  تقویت مدیریت ریسک حوادث طبیعی
3.  سرمایه‌گذاری در کاهش ریسک حوادث طبیعی برای تاب‌آوری
4.  ارتقای آمادگی در مقابل حوادث طبیعی برای واکنش مؤثر و پشتیبانی
این چهار اولویت به‌طور مؤثر میزان دانش، آمادگی و پیش‌بینی حوادث را بالا می‌بُرد و سازمان‌ها را برای مقابله و تاب‌آوری در برابر آن‌ها آماده می‌کرد.
• توافق کنفرانس سازمان ملل در مورد تغییر اقلیم پسا 2020 (پاریس )
اجلاس پاریس، آخرین مورد از توافق‌نامه‌هایی است که تا امروز در مورد تاب‌آوری در جهان ارائه شده است. این توافق‌نامه به مؤسسات توصیه کرده تا در مورد کمک به برنامه‌های مقابله با تغییر اقلیم و اقدامات تاب‌آور در این زمینه، گزارش‌های کامل، جامع و عمومی بدهند، به کشورها پیشنهاد داده فرصت‌ها برای تقویت تاب‌آوری و کاهش آسیب‌پذیری در مورد گازهای گلخانه‌ای و تغییر اقلیم را ایجاد کنند، به سازمان‌های غیردولتی و غیرانتفاعی فرصت داده برای متنوع‌سازی اقتصادی، سیستم‌های اجتماعی، اقتصادی و اکولوژیکی در پیش بگیرند و برای سازمان‌های تحقیقاتی و پژوهشی در حوزۀ انتقال فن‌آوری‌های نوین به‌منظور بهبود تاب‌آوری در مقابل تغییر اقلیم و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، کمک‌های مالی و دسترسی در نظر گرفته شده است.

جهان تاب‌آور
طی 10 سال گذشته، جهان تلاشی را شروع کرد تا از آن‌چه با نام خطرات آنی و مخاطرات بزرگ نام برده می‌شود را بیش‌تر بشناسد و احساس ایمنی را دوباره به جوامع اقتصادی جهان بازگرداند. در طول این 10 سال، هرچه بیش‌تر اطلاعات جمع‌آوری شد، از مفهوم «شوک» تصویری ملموس و قابل رخ‌دادن و از تاب‌آوری کاربردی کلان‌تر به‌دست آمد؛ با این اوصاف، خطرات از آن‌چه تصور می‌شد، به جوامع انسانی نزدیک‌تر بود و آستانۀ شکستن بالاتر از همیشه.
الگوهای مشابهی که طی 50 سال گذشته مفهوم مدرنیسم را در جهان پیشرفته خلق کرد، امروز عامل اصلی شباهت سازمان‌ها و نهادهای جهانی و نقطه‌ضعف بزرگ بدنۀ اقتصاد جهانی بود؛ حالا، نوبت بازگشت به الگوهای بومی با رویکردی نوین بود؛ بازگشتی هوشمند، متکثر و دموکراتیک که ارتباطات در آن حرف اول را می‌زد.
از سال 2015 تا به امروز، تمام تلاش سازمان‌های بین‌المللی، ایجاد جهانی متکثرتر براساس الگوهای کارآمد در سازمان‌های اجتماعی، اقتصادی و زیرساخت‌های نهادی است؛ موجی که آغاز شده و قدم‌به‌قدم جهان توسعه‌یافتۀ شناخته شدۀ ما را می‌نوردد. نوبت ماست که اولین گروه برای ساخت جهانی ایمن، خانه را ایمن کنیم و این یک عقب‌نشینی نیست؛ بلکه به‌زعم بیانیۀ اجلاس جهانی داووس در سال 2013، «پویایی تاب‌آور» است؛ یعنی گذشتن از الگوهای ثابت پیشرفت و رسیدن به توازنی پایدار در کنار زیست‌محیط. این تلاشی است برای پویا ماندن در بدترین شرایط اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و... همانند طبیعت در مواجه با ناملایمات انسانی.

* این مقاله در شماره اول نشریه «تاب‌آوری» ضمیمه اقتصاد مقاومتی مجله «عصرمس» منتشر شده است. 

نام‌ :
ایمیل :
نمایش داده نمی‌شود
متن :
 
عضویت در خبرنامه
نام‌ و نام‌خانوادگی:
ایمیل :
مس پرستلگرام
به نظر شما سایت عصر‌مس‌آنلاین بهتر است بیشتر به چه مطالبی بپردازد؟